मसाल्यांचा गंध भिंतीत शिरलेला आणि किंचित गार वारा अधेमधे. मडक्यातलं पाणी आणि रहदारीवरील माणसांच्या संभाषणातील कैक भाषिक वळणं. चर्चच्या कोपऱ्यावर गजरा विणणारी बाई आणि कढईत सोडलेल्या पाळंमपोरीचा पिवळसर रंग. टमटममधून येसूदास ऐकू येतो. उन्हाची आर्त हाकच वाटते ती. एका चित्रापुढे थांबलो. रोजंदारीवर काम करणारी माणसं हा चित्राचा विषय. रेल्वे फलाटावर बूट पॉलिश करणाऱ्यांपासून हातगाडीवर काहीएक वस्तू विकणारी माणसं. सायकलवर गावोगाव भटकून हातात काही येतं का याच्या शोधात असलेली. शिलाई काम करणाऱ्या माणसाचा एक इवला ठेला दिसतो. हातात आयताकृती फळीत बांगड्यांच्या रंगबेरंगी ओळी एकाखालोखाल एक मांडून घरोघरी फिरणारा माणूस दिसतो.
 |
| आवडलेलं काम. साच्याबाहेरचं. निराळं वाटावं असं. |
पण हि केवळ चित्र नाहीत. चित्राच्या मागे त्या व्यक्तिव्यतिरिक्त काय काय चाललं आहे याचं दृश्यरूप दिसतं. त्या प्रहराचे अनेक आवाज ऐकू येतात. इतरांच्या हालचाली दिसतात. जणू आता तो इसम बोला काय देऊ असं विचारेल इतका जिवंतपणा त्यात चित्रकाराने ओतला आहे. कुठलेही आडपडदे नाहीत या चित्राकृतीला समजून घेण्यासाठी. सरळ आणि म्हणूनच अधिक जवळची वाटणारी ही रचना वाटते. स्थलांतरित मजूर आणि कामगारवर्गाच्या अनेक खाणाखुणा इतर इंस्टॉलेशन्समध्ये दिसतात. चित्राकृतीचा अन्वयार्थ अधिक थेटपणे पोहोचतोच शिवाय त्यामागे असलेली प्रगल्भ विचारी दृष्टीही दिसते. या विभागातील बहुतांश कामं ही कामगारवर्गाशी संबंधित आहेत.
 |
| डेथ सर्कल या चित्राचा भाग |
डेथ सर्कल नावाचं एक जबरदस्त इन्स्टॉलेशन आवडलं. संबंध खोली या इंस्टॉलेशनने व्यापलेली आहे. एक मुंग्यांची रांग एका ठिकाणाहून निघते आणि पुढे अमुक एका वळणावर अनेक मुंग्यांच्या वर्तुळात सामील होते. तिथून पुढचा प्रवास आणि पुन्हा एक नवं वर्तुळ. असं हे चक्र अव्याहतपणे सुरु राहणार असतं. खाली थोडी माती दिसते. प्रश्न आणि सूचकता असा पेच इथं दिसतो. आणखी एक आवडलेलं काम महिलांच्या फुरसतीच्या वेळेत रंगलेल्या गप्पांविषयीचं. आकारउकार नसलेल्या तोडक्यामोडक्या लादीच्या पृष्ठभागावर ही चित्र काढलेली आहेत. घराच्या दरवाजात खोळंबलेली बाई दिसते. बहुतेक ती कुणाचीतरी वाट पाहतेय. गप्पांची वेळ अजून बहुतेक झालेली नाही. ती ओढ तिच्या एकूण रेखाटनावरून दिसते. आपण अधिक कुतूहलाने खेचले जातो. दुसऱ्या चित्रात एक बाई अर्धवट उघड्या दरवाजातून डोकावते आहे. बहुतेक बाहेरून कुणीतरी तिच्याशी बोलत असावं. अशा अनेक बायका घराच्या दरवाजात बसलेल्या, कमरेवर हात घेऊन दुसरा हात दरवाजाला टेकलेल्या, हाताच्या तळव्यावर डोकं टेकवून घराबाहेरचं पाहणाऱ्या दिसतात. दोघींची संवादाची एक रूपरेषा या संबंध चित्रातून स्पष्ट होते. बोलणं किती महत्त्वाचं चाललेलं आहे याचे भाव त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटलेले आहेत. सावल्या आणि उन्हाची छटाही त्या संवादात सहभागी झालेली आहे. या गप्पांमध्ये आपल्यालाही सहभागी व्हावंसं वाटतं. हे बोलणं नेमकं कुणाबद्दल आहे यासाठी आपला कान तयार झालेला असतो.
 |
| स्मिथा एम. बाबू यांचं पाक्कलम् नावाची मालिका |
स्मिथा एम. बाबू यांचं पाक्कलम् नावाची मालिका आवडली. नारळाच्या काथ्यापासून दोरनिर्मिती (कोयर) करणाऱ्या कामगारांच्या जीवनाच्या सूक्ष्म निरीक्षणांवर आधारलेली ही जलतरंग मालिका आहे. या चित्रांसोबत पारंपरिक पद्धतीने विणकाम करतानाचे सादरीकरण पाहायला मिळते. मल्ल्याळीत पाक्कलम् म्हणजे विणकामासाठी वापरला जाणारा शब्द.
कोल्लममधील कोयर निर्मिती समुदायांचे संवेदनशील चित्रण या मालिकेत आहे. विणकामाची सांस्कृतिक परंपरा, त्यातले सामूहिक नाट्य आणि श्रम यांच्या अनेक छटा या मालिकेत दिसतात. रंगांचे अनेकपदरी थर आणि कामगारांची जिवंत ध्वनिसृष्टी इथे मोहवून टाकते.
अर्थ अनेकपदरी असतात. आपल्याला उलगडलेला अर्थ इतरांहून भिन्नही असेल. मी माझ्यापुरते चित्रात काहीतरी शोधतो. आवडणं-नावडणं तसं ठराविक राहत नाही. मातीचा रंगही आवडण्याला पुरेसा असतो. कोचीतल्या असंख्य भन्नाट जागांवर अशी कामं बिनालेत पाहिली. काही जागा पुनःपुन्हा पहिल्या. काही वेगळा अर्थबोध होतो का हे पाहिलं. रंगांबद्दलचा विचार बारकाईने तपासला. काहीवेळा या चित्राला किंवा इंस्टॉलेशनला या इथे कशाला जागा दिलीय असंही वाटलं. उदा. एका भल्यामोठ्या खोलीत समुद्राच्या लाटेचं रेखाटन आढळतं. केवळ पांढरा रंग वापरून त्या लाकडी फारशीसदृश्य जागेवर लाटेची वळणं आहेत. एवढंच. मला तहानच लागली थेट.
 |
| चौकटीबाहेरचं काम ! |
संध्याकाळी बिनुच्या हॉटेलात बाहेर च्याय पिताना प्रिन्सेस स्ट्रीटवरचे दोन जिगरी दोस्त पुट्टु आणि बीफ विंदालू खाताना भेटले. म्हणाले, आमच्या बापाने इथं दुकानं घेतली ती आम्ही आता फक्त चालवतोय. खरंच बिनालेत समजण्यासारखं काही असतं काय ? बाहेरून लोक येत असतात जसा तू आलास म्हणून विचारलं. मी काही बोललो नाही. मला काय समजलं हे मला खरंच सांगता यायचं नाही.
चित्र पाहताना आपणही त्यातला कण झालेलो असतो हि अनुभूती मला कायच्याकाय आवडते. त्यात बागडणं मला खुणावतं. कुणाच्या डोळ्यात पाहिल्यावर फक्त एकमेकांना पाहणं जसं उरत नाही तसं चित्रही एकांगी पाहणं होत नाही. आपल्यातलं काहीतरी मिसळतं त्यात. मला हा थरार हवा असतो.
—-
 |
| आहाहाहा ! नाद ! |
भल्या सकाळी उठून जेट्टी गाठली. तिथून चाळीस मिनिटांवर कैयानकरी गाव आहे. तिथं आमचा ७१ वर्षांचा कॅप्टन वाट बघत होता. जेकब त्याचं नाव. घरी घेऊन गेला. पोटभर अप्पन आणि वाटाण्याची उसळ दिली. पुन्हा काळा चहा. बॅकवॉटरला लागून त्याचं कौलारू घर आहे. समोर टप्प्याटप्प्याला किंचित पायऱ्या असलेली एक जागा आहे. बायका तिथं कपडे धुतात. तो दगड अगदी गुळगुळीत आणि चमकदार दिसतो. त्यावर संपायच्या स्थितीत असलेला निळा साबण दिसतो. प्रत्येक ठिकाणावर हे असंच दृश्य. गुळगुळीत दगड आणि त्यावर संपायच्या अवस्थेतला आणि पातळ कडा असलेला निळा साबण. कपडे धुवून तो घरी आणलेला नाही कपड्यांसोबत. तो तिथंच ठेवलेला आहे.
 |
| अलेप्पीतली संध्याकाळ |
आत्ता पुन्हा कोचीला निघताना मालकानं मस्त मऊसूत इडली आणि जगात भारी सांबर पुढ्यात वाढलंय. इथं राहणाऱ्या बॅगपॅकर्सना नाश्ता मोफत देतो तो.
 |
| जिथं राहिलो ते देखणं घर. डच स्क्वेअर ! |
ट्रेन थोडी लेट झालीय आणि थोडं मळभ दाटून आलंय. कुणास ठाऊक का पण टमटमवाल्याने माझ्याकडून ठरले होते त्यापेक्षा कमी पैसे घेतलेत. मी का म्हणून विचारलं तर तो फक्त हसला. डब्यात बसल्यावर हार्मोनियम वाजवत एक जोडपं आलं. गाणं कुठलसं हिंदी होतं. आठवत नाही. बायकोच्या हातात कसलंतरी मेडिकल सर्टिफिकेट होतं. मी वरच्या खिशात होते तेवढे पैसे टेकले. पेटीवर मात्र हात बसला होता त्याचा. टीसी मल्ल्याळीत काहीतरी म्हणाला. मी समजत नाही म्हणालो. तर म्हणाला तू मल्लू दिसतोस. पुन्हा हसणं. तासाभराचाच प्रवास होता. पेटीवाला गेल्यावर नेलकटर किचेन वगैरे विकणारा आला. खांदयावर मुलगी होती छोटी झोपलेली. पहिल्या सीटवर त्याने तिला ठेवलं. मग पूर्ण डब्यात हातातल्या बोटांत त्या माळा अडकवत फिरून तो पुन्हा तिच्यापाशी आला. असं हे प्रत्येक डब्यात होत असणार. छान वेण्या घातल्या होत्या तिच्या. कुणी घातल्या कुणासठाऊक. हातातल्या माळा त्याने पुढच्या डब्यात अडकवून तो तिला उचलून पुढं निघून गेला.
 |
| प्रवास आणि अधलंमधलं वाचन |
ट्रेन काही वेळेत जायचं नाव घेत नाहीय. बाहेरच्या असंख्य हलत्या सावल्या डब्यात डोकावतायत. मी पुन्हा पुढचं प्रकरण उघडून बसलोय. पाऊस पडून गेल्यामुळं किंचित गारवा आहे. उरलेलं बिनाले बगायला नेमकी वेळ आहे. बघूया.
……
संध्याकाळ किती निरनिराळे रंग दाखवते. हुलकावण्या देते. ज्ञानेश्वरीचा सोळावा अध्याय असाच प्रकाशमय आहे. अंधारमोह आहे. किती प्रतिमा आणि त्याकडे खेचले जाण्याच्या ढीग तऱ्हा. असण्यानसण्याची उलटतपासणी आणि गवसलेल्या काहीएक अनुभवाचं स्थित्यंतर.
तया चक्रवाकांचें मिथुन । सामरस्याचें समाधान ।
भोगवी जो चिद्गगन । भुवनदिवा ॥
एकटक पाहत राहिलं कि क्षणात रंगांची अफरातफरी होते. आवाजाचा पोत बदलतो. हवामानाची आर्द्रता बदलते. माउलींनी अल्पवयात अशा कित्येक प्रहारांची चाहूल काशीकाय डोळ्यात साठवली याचं भलं कौतुक वाटतं. नाद आणि लय यांची गाठ पडावी अशी सुसूत्रता. गढूळ पाणी निवळावं अशी नितळता आहे त्यात. असं कायकाय वाटत राहतं निरनिराळ्या शहरातील संध्याकाळ पाहिल्यावर.
 |
| बिनूच्या कॅफेतला कोरा चहा |
समुद्रालगत वर्दळीपासून किंचित दूर एक कठडा आहे. मी तिथं बसलो. नंतर काहीवेळाने आईमुलीची जोडी येऊन बसली. थोडावेळ शांतता होती. ढगांचे कळप स्थिर होते आणि पिवळसर छटा किंचित वाढली होती. पुन्हा तेच. रंग पकडावेत तर पुन्हा रंगांची अफरातफरी. पापण्यांची उघडझाप तेवढी विनाकारण वाढते. रंगगंध कोरून पुन्हा शांतता पसरली. मुलीच्या हातात बिअर असल्याचं लक्षात आलं. संवाद नव्हताच. पण न राहवून मी तिच्या आईला बोललो कि इथं प्यायला परवानगी नाहीय. कितीसा दंड आहे. आईनं पोरीला मला न समजणाऱ्या भाषेत बजावलं. ती उठून मागे कुठशी गेली कुणासठाऊक. आई बसून राहिली शेजारी. कुठूनशी पोर आली आणि व्हिडिओ कॉलवर बापाला संध्याकाळचे रंग दाखवू लागली फोनची हरतऱ्हेची वळणं घेऊन. तिची आई काहीतरी शोधत होती एकटक पाहत लाटांच्या घुसळणीकडे. पोरगीचा व्यत्यय नव्हता. मला तो जाणवू लागल्यावर मी उठलो. पुन्हा बिनुकडे कोरा चहा टाकला. पुन्हा हसणं. अंधाराच्या खुणा दाट होत गेल्या.
 |
| एक देखणी संध्याकाळ, फोर्ट कोची |
---
बिनुकडे पुन्हा येऊन बसलोय आणि तिनं बीफ विंदालू वाढलंय.
यावर काहीही म्हणता येत नाहीय.
ज्ञानेश्वरीत अशा अवस्थेचं वर्णन 'मुक्तकैवल्य सुदिवसें' असं आहे.
……
कोची बिएनाले प्रदर्शनाचा अवकाश इतका मोठा कि एक ठिकाण बघायला जवळपास तीन-चार तासांची खोटी. चांगल्या अर्थानं खोटी. वाढत्या उन्हाने गॅलरीतून बाहेर पडवेना. म्हणून सविस्तर मोकळं पाहता आलं. सेल्फ्या घेणारे अगदी तुरळक. सारं गंभीर प्रवृत्तीतलं. एक चित्र आणि त्याला व्यापून मनात उमलणारी अर्थांची निरनिराळी आवर्तनं. त्यातली गोष्ट वेगळी. कथाबीज वेगळं. पाहणाऱ्याच्या नजरेतून आणि त्या प्रतिमा डोळ्यासमोर मांडणाऱ्याच्याही नजरेतून. अर्थ असा पान व्यापून टाकणाऱ्या तेलाच्या थेंबासारखा मनभर पसरतो. एकच एक अर्थ उरत नाही. पुन्हा नवं काम. नवे अर्थ. त्यात गुरपटणारे आपण. रंग, रेषांच्या पलीकडे आपल्यातलं काहीतरी आपण शोधू पाहतो. कधीतरी असा क्षण येतो नि आपण थबकतो. सालं समोरच्याशी जुळायला, निदान तशा शक्यतेला बिलगणारी रंगाची रेषीय धार आपल्यापर्यंत आतात मिसळत जाते. दर गॅलरीत हा अवकाश आणि त्याला व्यापून असणारी गूढतेची किनार कायम आपल्याला बिलगून राहते. जुना अडगळीतल्या लाकडी खांबांवर उभ्या असलेल्या वेअरहाऊसला प्रदर्शन गॅलरीचं दिलेलं स्वरूप नि कागदी मानवी देहाचे लटकते देह पाहिल्यावर ही गूढतेची किनार आणखी गडद होत जाते. दुपारचे रखरखीत ऊन नि पानांची सळसळ त्यात पक्षांची किलबिल. पुन्हा वेगळी मांडामांड.
 |
| धान्य पाखडायच्या सुपावर केलेलं काम |
आपल्या आकलनतेपलीकडची. काहीतरी शोधायला निघावं किंवा तसं आत डोकवावं तर आपण शांतपणे पुढं सरकतो. ‘कळणं’ हे बऱ्याचदा दृकश्राव्य माध्यमाला मर्यादित करून टाकतं. त्याच्या अर्थाच्या शक्यताच इतक्या दूर आणि अनेकार्थी बाजुंनी पसरलेल्या असतात कि आपल्याला त्यातून एकंच एक निष्कर्ष, अनुमान काढता येत नाही. आपले अर्थ आपण शोधावेत. सापडलं काही त्यात तर त्याला बहुपदरी आकांक्षेने विस्तारात जावं. नाहीच सापडलं तर त्याला जिथलं तिथे ठेवावं. त्याचा त्याचा अर्थ त्याला उरतोच. नसला तरी त्याने फार काही फरक पडत नाही. अस्तित्व असतंच. सजीव-निर्जीव असा भेद करता येत नाही त्यात.
असं हे काय काय बिएनाले पाहताना अगदीच विस्कळितपणे डोक्यात आलं.
***
भटकण्याचा निमित्तानं केलेली आणखी काही खाडाखोड :
१. https://shodhnyatlikhadakhod.blogspot.com/2026/02/blog-post.html
२. https://shodhnyatlikhadakhod.blogspot.com/2025/03/blog-post.html
***
